De Poolster vinden met de Grote Wagen (Big Dipper)
Veel mensen denken dat de Poolster de helderste ster aan de hemel is. Dat is hij niet. Het skywatching-team van NASA zegt het onomwonden: "De Poolster is niet de helderste ster aan de hemel, maar meestal is hij niet moeilijk te vinden, zelfs vanuit de stad." De truc is weten waar je moet kijken, en de makkelijkste gids is een sterrenpatroon dat de meeste mensen al kennen: de Grote Wagen (het "Big Dipper").
Deze gids behandelt de methode in drie stappen, waarom Polaris op zijn plek blijft terwijl andere sterren eromheen draaien, en een handige manier om je breedtegraad aan de hemel af te lezen.
1. Waarom Polaris ertoe doet
Polaris staat bijna recht boven de Noordpool van de aarde, op de lijn van de rotatieas van de planeet. NASA legt uit dat hij "vrij dicht bij het punt aan de hemel ligt waar de noordelijke rotatieas naartoe wijst", een plek die de noordelijke hemelpool heet.
Daaruit volgen twee nuttige dingen:
- Hij markeert het ware noorden. NASA merkt op dat Polaris "in de richting van het ware noorden (of geografische noorden, in tegenstelling tot het magnetische noorden) ligt". Kijk je naar Polaris, dan kijk je naar het noorden.
- Hij beweegt nauwelijks. Terwijl de aarde draait, beschrijven andere sterren in de loop van de nacht cirkels om de pool. Omdat Polaris zo dicht bij de pool staat, "beschrijft hij volgens NASA in 24 uur een heel kleine cirkel" en blijft hij dus elke nacht de hele nacht ongeveer op dezelfde plek.
2. Stap 1: Vind de Grote Wagen (Big Dipper)
De Grote Wagen (in het Engels "Big Dipper", letterlijk "grote pollepel") is op zichzelf geen sterrenbeeld. De Internationale Astronomische Unie, die de officiële lijst van sterrenbeelden bijhoudt, beschrijft hem als een asterisme: "de zeven heldere sterren in de Grote Beer", in Europa bekend als "de Ploeg" (the Plough) en in Amerika als "de Big Dipper". Vier sterren vormen een kom of beker, en drie vormen een gebogen steel.
Kijk naar het noordelijke deel van de hemel. Afhankelijk van het seizoen en het tijdstip van de nacht kan de pollepel rechtop, ondersteboven of op zijn steel staand verschijnen, omdat hij net als elke andere ster in de buurt om de pool draait.
3. Stap 2: Vind de twee wijzersterren
Kijk naar het uiteinde van de kom dat het verst van de steel af ligt. De twee sterren die die buitenrand vormen zijn de "wijzersterren" (pointer stars). De Royal Museums Greenwich, thuisbasis van het Royal Observatory, noemen ze: Polaris is te vinden "door een lijn te volgen die getrokken is door Dubhe en Merak, de twee eindsterren in het komgedeelte van de Grote Beer".
4. Stap 3: Volg de lijn naar Polaris
Trek een denkbeeldige lijn van Merak (onderaan de buitenrand van de kom) door Dubhe (bovenaan) en ga door aan de open kant van de kom. De eerste matig heldere ster langs die lijn, die vrij alleen staat, is Polaris.
Ter bevestiging merkt NASA op dat Polaris "de punt van de steel van de Kleine Wagen" (Engels "Little Dipper") is, de staart van de kleine beer in het sterrenbeeld Kleine Beer. De andere sterren van de Kleine Wagen zijn zwakker, dus aan een lichte voorstadshemel zie je misschien alleen Polaris en een paar buren.
5. Lees je breedtegraad af aan Polaris
De Royal Museums Greenwich voegen een detail toe waarop zeelieden eeuwenlang vertrouwden: "de hoek van de ster boven de horizon geeft je breedtegraad". Dat geeft een simpele controle of je de juiste ster hebt gevonden:
| Waar je bent | Ongeveer breedtegraad | Hoe hoog Polaris staat |
|---|---|---|
| Bij de evenaar | 0 graden | Aan de noordelijke horizon |
| Miami, Florida | Ongeveer 26 graden noord | Laag in het noorden |
| Denver, Colorado | Ongeveer 40 graden noord | Iets onder de helft (de helft is 45 graden) |
| Oslo, Noorwegen | Ongeveer 60 graden noord | Hoog aan de noordelijke hemel |
| Noordpool | 90 graden noord | Recht boven je hoofd |
NASA bevestigt het extreme geval: Polaris "zou recht boven je hoofd verschijnen als je op de noordpool stond". Als de ster die je hebt gekozen veel hoger of lager staat dan je breedtegraad doet vermoeden, heb je waarschijnlijk de verkeerde.
6. En het zuidelijk halfrond?
Ten zuiden van de evenaar ligt Polaris onder de horizon. NASA merkt op dat het zuidelijk halfrond "geen heldere ster heeft die de zuidelijke hemelpool markeert", en waarnemers daar gebruiken andere methoden, waaronder de sterren van het Zuiderkruis, om het zuiden te vinden.
7. Polaris zal niet altijd de Poolster zijn
De titel gaat over lange perioden van ster naar ster. Volgens NASA tolt de rotatieas van de aarde "over ongeveer 26.000 jaar", als een draaiende tol, zodat de hemelpool langzaam langs verschillende sterren schuift. NASA zegt dat de pool ongeveer 14.000 jaar geleden naar de heldere ster Wega wees en over ongeveer 12.000 jaar weer naar Wega zal wijzen.
8. Een paar feiten over de ster zelf
De Royal Museums Greenwich beschrijven Polaris als een pulserende superreus, een type ster dat vaak vele honderden keren groter en veel helderder is dan de zon. Hij ziet er voor ons alleen bescheiden uit omdat hij zo ver weg is: ongeveer 431 lichtjaar. Het licht dat je vannacht ziet, verliet Polaris ongeveer 431 jaar geleden.
9. Korte checklist voor je eerste nacht
- Kijk ruwweg naar het noorden, weg van de felste lichten in de buurt.
- Vind de zeven sterren van de Grote Wagen (Big Dipper).
- Zoek de twee sterren aan de buitenrand van de kom, Merak en Dubhe.
- Volg hun lijn vanuit de kom naar buiten tot de eerste matig heldere ster.
- Controleer de hoogte ervan aan de hand van je breedtegraad.
10. Belangrijkste punten
- Polaris is niet de helderste ster, maar is makkelijk te vinden via de twee wijzersterren van de Grote Wagen (Big Dipper), Dubhe en Merak.
- Hij staat dicht bij de noordelijke hemelpool, markeert dus het ware noorden en beweegt de hele nacht nauwelijks.
- De Big Dipper is een asterisme van zeven heldere sterren binnen het sterrenbeeld Grote Beer.
- De hoogte van Polaris boven de horizon is ongeveer gelijk aan je breedtegraad, van de horizon bij de evenaar tot recht boven je hoofd op de Noordpool.
- De 26.000 jaar durende tolbeweging van de aarde betekent dat Polaris alleen de Poolster van vandaag is; Wega neemt die rol over ongeveer 12.000 jaar weer over.