Jak znaleźć Gwiazdę Polarną za pomocą Wielkiego Wozu
Wiele osób zakłada, że Gwiazda Polarna jest najjaśniejszą gwiazdą na niebie. Nie jest. Zespół NASA zajmujący się obserwacją nieba mówi to wprost: „Gwiazda Polarna nie jest najjaśniejszą gwiazdą na niebie, ale zwykle nietrudno ją dostrzec, nawet w mieście”. Sztuka polega na tym, by wiedzieć, gdzie patrzeć, a najłatwiejszym przewodnikiem jest układ gwiazd, który większość ludzi już rozpoznaje: Wielki Wóz (po angielsku „Big Dipper”, dosłownie „duży czerpak”).
Ten poradnik opisuje metodę w trzech krokach, wyjaśnia, dlaczego Polaris stoi w miejscu, podczas gdy inne gwiazdy krążą wokół niej, i pokazuje sprytny sposób odczytania szerokości geograficznej z nieba.
1. Dlaczego Polaris jest ważna
Polaris znajduje się niemal dokładnie nad Biegunem Północnym Ziemi, na linii osi obrotu planety. NASA wyjaśnia, że leży „dość blisko punktu na niebie, w który wskazuje północna oś obrotu”, miejsca zwanego północnym biegunem niebieskim.
Wynikają z tego dwie przydatne rzeczy:
- Wskazuje prawdziwą północ. NASA zauważa, że Polaris jest „położona w kierunku prawdziwej północy (czyli północy geograficznej, w przeciwieństwie do północy magnetycznej)”. Jeśli patrzysz na Polaris, patrzysz na północ.
- Prawie się nie porusza. Gdy Ziemia się obraca, inne gwiazdy zataczają w ciągu nocy koła wokół bieguna. Ponieważ Polaris leży tak blisko bieguna, według NASA „zakreśla bardzo małe koło w ciągu 24 godzin”, więc przez całą noc, każdej nocy, pozostaje mniej więcej w tym samym miejscu.
2. Krok 1: Znajdź Wielki Wóz (Big Dipper)
Wielki Wóz nie jest sam w sobie gwiazdozbiorem. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, która prowadzi oficjalną listę gwiazdozbiorów, opisuje go jako asteryzm: „siedem jasnych gwiazd w Wielkiej Niedźwiedzicy”, znany w Europie jako „Pług” (the Plough), a w Ameryce jako „Big Dipper”. Cztery gwiazdy tworzą misę, czyli czerpak, a trzy tworzą zakrzywiony uchwyt.
Spójrz w stronę północnej części nieba. W zależności od pory roku i godziny nocy Wóz może wyglądać prosto, do góry nogami lub stać na uchwycie, bo krąży wokół bieguna jak każda inna pobliska gwiazda.
3. Krok 2: Znajdź dwie gwiazdy wskazujące
Spójrz na koniec misy najdalszy od uchwytu. Dwie gwiazdy tworzące ten zewnętrzny brzeg to „gwiazdy wskazujące” (pointer stars). Royal Museums Greenwich, siedziba Royal Observatory, podaje ich nazwy: Polaris można znaleźć, „podążając wzdłuż linii poprowadzonej przez Dubhe i Merak, dwie skrajne gwiazdy w części Wielkiej Niedźwiedzicy tworzącej misę”.
4. Krok 3: Podążaj wzdłuż linii do Polaris
Poprowadź wyobrażoną linię od Merak (na dole zewnętrznego brzegu misy) przez Dubhe (na górze) i biegnij dalej poza otwartą stronę misy. Pierwsza średnio jasna gwiazda na tej linii, stojąca dość samotnie, to Polaris.
Dla potwierdzenia NASA zauważa, że Polaris jest „końcem rączki Małego Wozu” (po angielsku „Little Dipper”), ogonem małej niedźwiedzicy w gwiazdozbiorze Małej Niedźwiedzicy. Pozostałe gwiazdy Małego Wozu są słabsze, więc na jasnym niebie na przedmieściach możesz zobaczyć tylko Polaris i kilka jej sąsiadek.
5. Odczytaj szerokość geograficzną z Polaris
Royal Museums Greenwich dodaje szczegół, na którym przez wieki polegali żeglarze: „kąt, pod jakim gwiazda znajduje się nad horyzontem, daje twoją szerokość geograficzną”. To proste sprawdzenie, czy to właściwa gwiazda:
| Gdzie jesteś | Przybliżona szerokość geograficzna | Jak wysoko widać Polaris |
|---|---|---|
| Blisko równika | 0 stopni | Na północnym horyzoncie |
| Miami, Floryda | Około 26 stopni na północ | Nisko na północy |
| Denver, Kolorado | Około 40 stopni na północ | Trochę poniżej połowy (połowa to 45 stopni) |
| Oslo, Norwegia | Około 60 stopni na północ | Wysoko na północnym niebie |
| Biegun Północny | 90 stopni na północ | Dokładnie nad głową |
NASA potwierdza skrajny przypadek: Polaris „pojawiłaby się dokładnie nad głową, gdybyś stał na biegunie północnym”. Jeśli wybrana przez ciebie gwiazda jest znacznie wyżej lub niżej, niż sugeruje twoja szerokość geograficzna, prawdopodobnie to nie ta.
6. A półkula południowa?
Na południe od równika Polaris znajduje się pod horyzontem. NASA zauważa, że półkula południowa „nie ma jasnej gwiazdy wyznaczającej południowy biegun niebieski”, a obserwatorzy tam używają innych metod, w tym gwiazd Krzyża Południa, by znaleźć dokładne południe.
7. Polaris nie zawsze będzie Gwiazdą Polarną
Ten tytuł przechodzi z gwiazdy na gwiazdę w bardzo długich okresach. Według NASA oś obrotu Ziemi chwieje się „w ciągu około 26 000 lat” jak bąk, więc niebieski biegun powoli przesuwa się obok różnych gwiazd. NASA mówi, że biegun wskazywał na jasną Wegę około 14 000 lat temu i znów będzie wskazywał na Wegę za około 12 000 lat.
8. Kilka faktów o samej gwieździe
Royal Museums Greenwich opisuje Polaris jako pulsującego nadolbrzyma, typ gwiazdy, która jest często setki razy większa i znacznie jaśniejsza od Słońca. Wydaje się nam skromna tylko dlatego, że jest tak daleko: około 431 lat świetlnych. Światło, które widzisz dziś w nocy, opuściło Polaris około 431 lat temu.
9. Krótka lista kontrolna na pierwszą noc
- Zwróć się mniej więcej na północ, z dala od najjaśniejszych pobliskich świateł.
- Znajdź siedem gwiazd Wielkiego Wozu (Big Dipper).
- Zlokalizuj dwie gwiazdy na zewnętrznym brzegu misy, Merak i Dubhe.
- Podążaj wzdłuż ich linii na zewnątrz misy do pierwszej średnio jasnej gwiazdy.
- Porównaj jej wysokość ze swoją szerokością geograficzną.
10. Najważniejsze wnioski
- Polaris nie jest najjaśniejszą gwiazdą, ale łatwo ją znaleźć dzięki dwóm gwiazdom wskazującym Wielkiego Wozu (Big Dipper), Dubhe i Merak.
- Leży blisko północnego bieguna niebieskiego, więc wskazuje prawdziwą północ i prawie się nie porusza w ciągu nocy.
- Big Dipper to asteryzm siedmiu jasnych gwiazd w gwiazdozbiorze Wielkiej Niedźwiedzicy.
- Wysokość Polaris nad horyzontem w przybliżeniu równa się twojej szerokości geograficznej, od horyzontu na równiku do punktu tuż nad głową na Biegunie Północnym.
- Trwające 26 000 lat chwiejne ruchy osi Ziemi sprawiają, że Polaris jest tylko dzisiejszą Gwiazdą Polarną; Wega zajmie to miejsce ponownie za około 12 000 lat.