Cách tìm sao Bắc Cực (Polaris) bằng Big Dipper
Nhiều người cho rằng sao Bắc Cực là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời. Không phải vậy. Nhóm ngắm bầu trời của NASA nói rõ: "Sao Bắc Cực không phải là ngôi sao sáng nhất trên bầu trời, nhưng thường không khó nhận ra, kể cả từ thành phố." Bí quyết là biết nhìn ở đâu, và hướng dẫn dễ nhất là một hình sao mà đa số mọi người đã nhận ra: Big Dipper (Bắc Đẩu, hay "cái muôi lớn").
Hướng dẫn này gồm phương pháp ba bước, lý do Polaris đứng yên trong khi các sao khác xoay quanh nó, và một cách gọn để đọc vĩ độ của bạn từ bầu trời.
1. Vì sao Polaris quan trọng
Polaris nằm gần như ngay phía trên Cực Bắc của Trái Đất, dọc theo đường trục quay của hành tinh. NASA giải thích rằng nó nằm "khá gần điểm trên bầu trời mà trục quay phía bắc chỉ tới", một điểm gọi là cực thiên bắc.
Hai điều hữu ích rút ra từ đó:
- Nó đánh dấu hướng bắc thật. NASA lưu ý Polaris "nằm theo hướng bắc thật (hay bắc địa lý, khác với bắc từ)". Quay mặt về Polaris là bạn đang quay mặt về hướng bắc.
- Nó gần như không di chuyển. Khi Trái Đất quay, các sao khác vạch những vòng tròn quanh cực suốt đêm. Vì Polaris rất gần cực, NASA nói nó "vạch một vòng tròn rất nhỏ trong 24 giờ", nên nó ở gần như cùng một chỗ cả đêm, đêm nào cũng vậy.
2. Bước 1: Tìm Big Dipper
Big Dipper tự nó không phải một chòm sao. Liên minh Thiên văn Quốc tế (International Astronomical Union), nơi giữ danh sách chòm sao chính thức, mô tả nó là một asterism (hình sao): "bảy ngôi sao sáng trong Ursa Major", được gọi là "Cái cày (the Plough)" ở châu Âu và "Big Dipper" ở Mỹ. Bốn sao tạo thành một cái bát hay cái cốc, ba sao tạo thành cán cong.
Hãy nhìn về phần phía bắc của bầu trời. Tùy mùa và giờ trong đêm, Dipper có thể trông thẳng đứng, lộn ngược hoặc đứng trên cán, vì nó quay quanh cực như mọi ngôi sao khác gần nó.
3. Bước 2: Tìm hai sao chỉ hướng
Nhìn vào đầu bát xa cán nhất. Hai ngôi sao tạo thành mép ngoài đó là "sao chỉ hướng". Royal Museums Greenwich, nơi đặt Đài thiên văn Hoàng gia, nêu tên chúng: có thể tìm Polaris "bằng cách đi theo một đường vẽ qua Dubhe và Merak, hai sao ở cuối phần bát của Ursa Major".
4. Bước 3: Đi theo đường thẳng đến Polaris
Vẽ một đường tưởng tượng từ Merak (ở dưới mép ngoài của bát) qua Dubhe (ở trên) rồi tiếp tục ra phía mở của bát. Ngôi sao sáng vừa phải đầu tiên trên đường đó, đứng khá đơn độc, chính là Polaris.
Để xác nhận, NASA lưu ý Polaris là "đầu cán của Little Dipper", đuôi của chú gấu nhỏ trong chòm Ursa Minor. Các sao khác của Little Dipper mờ hơn, nên trên bầu trời ngoại ô sáng bạn có thể chỉ thấy Polaris và một hai sao lân cận.
5. Đọc vĩ độ của bạn từ Polaris
Royal Museums Greenwich bổ sung một chi tiết mà thủy thủ đã dựa vào hàng thế kỷ: "góc của ngôi sao trên chân trời cho bạn biết vĩ độ." Từ đó có một cách kiểm tra đơn giản xem bạn đã tìm đúng sao chưa:
| Bạn ở đâu | Vĩ độ xấp xỉ | Polaris trông cao đến đâu |
|---|---|---|
| Gần xích đạo | 0 độ | Ở chân trời phía bắc |
| Miami, Florida | Khoảng 26 độ bắc | Thấp ở phía bắc |
| Denver, Colorado | Khoảng 40 độ bắc | Thấp hơn nửa chiều cao một chút (nửa chiều cao là 45 độ) |
| Oslo, Na Uy | Khoảng 60 độ bắc | Cao trên bầu trời phía bắc |
| Cực Bắc | 90 độ bắc | Ngay trên đỉnh đầu |
NASA xác nhận trường hợp cực đoan: Polaris "sẽ xuất hiện ngay trên đỉnh đầu nếu bạn đứng ở cực bắc." Nếu ngôi sao bạn chọn cao hơn hoặc thấp hơn nhiều so với vĩ độ gợi ý, có lẽ bạn chọn nhầm.
6. Còn Nam bán cầu thì sao?
Ở phía nam xích đạo, Polaris nằm dưới chân trời. NASA lưu ý Nam bán cầu "không có ngôi sao sáng nào đánh dấu cực thiên nam", và người quan sát ở đó dùng các cách khác, kể cả các sao của chòm Nam Thập Tự (Southern Cross), để tìm hướng nam chính xác.
7. Polaris sẽ không luôn là sao Bắc Cực
Danh hiệu này chuyển từ sao này sang sao khác qua những khoảng thời gian dài. Theo NASA, trục quay của Trái Đất lắc lư "trong khoảng 26.000 năm", như con quay, nên cực thiên chậm rãi trôi qua các ngôi sao khác nhau. NASA nói cực từng hướng về ngôi sao sáng Vega khoảng 14.000 năm trước và sẽ hướng về Vega lần nữa sau khoảng 12.000 năm.
8. Vài sự thật về chính ngôi sao
Royal Museums Greenwich mô tả Polaris là một siêu khổng lồ biến quang dạng xung, loại sao thường lớn hơn Mặt Trời hàng trăm lần và sáng hơn nhiều. Nó trông khiêm tốn với chúng ta chỉ vì ở rất xa: khoảng 431 năm ánh sáng. Ánh sáng bạn thấy tối nay rời Polaris khoảng 431 năm trước.
9. Danh sách kiểm tra nhanh cho đêm đầu tiên
- Quay mặt về hướng bắc, tránh xa những ngọn đèn sáng nhất gần đó.
- Tìm bảy ngôi sao của Big Dipper.
- Xác định hai sao ở mép ngoài của bát, Merak và Dubhe.
- Đi theo đường của chúng ra khỏi bát tới ngôi sao sáng vừa phải đầu tiên.
- Đối chiếu độ cao của nó với vĩ độ của bạn.
10. Điểm chính
- Polaris không phải ngôi sao sáng nhất, nhưng dễ tìm từ hai sao chỉ hướng của Big Dipper là Dubhe và Merak.
- Nó nằm gần cực thiên bắc nên đánh dấu hướng bắc thật và gần như không di chuyển suốt đêm.
- Big Dipper là asterism gồm bảy ngôi sao sáng trong chòm Ursa Major.
- Độ cao của Polaris trên chân trời xấp xỉ vĩ độ của bạn, từ ngay chân trời ở xích đạo đến ngay trên đỉnh đầu ở Cực Bắc.
- Chu kỳ lắc lư 26.000 năm của Trái Đất nghĩa là Polaris chỉ là sao Bắc Cực của hiện tại; Vega sẽ đảm nhận vai trò đó lần nữa sau khoảng 12.000 năm.