Luyện tập xen kẽ: Vì sao trộn các dạng bài lại hiệu quả

Luyện tập xen kẽ (interleaved practice) là trộn nhiều dạng bài khác nhau trong cùng một bộ bài, thay vì xếp theo từng dạng. Vì phải tự quyết định mỗi bài cần phương pháp nào, các nghiên cứu trên lớp học do nhà tâm lý học Doug Rohrer dẫn dắt đã thấy cách này giúp việc học toán tốt hơn.

1. Luyện theo khối và luyện xen kẽ, nói đơn giản

Luyện theo khối: mười bài liên tiếp đều dùng cùng một phương pháp, ví dụ mười bài định lý Pythagoras ngay sau bài học định lý Pythagoras.

Luyện xen kẽ: vẫn các dạng bài đó, nhưng được xáo trộn để các bài liên tiếp đòi hỏi phương pháp khác nhau. Một bài cần hệ số góc, bài tiếp theo cần đồ thị, bài sau nữa cần một công thức khác.

Bài báo năm 2015 của Rohrer, Dedrick và Stershic chỉ ra điểm yếu ẩn của cách luyện theo khối: khi mọi bài đều liên quan đến bài học vừa xong, bạn biết dùng chiến lược nào ngay trước khi đọc đề. Luyện xen kẽ loại bỏ gợi ý đó. Bạn phải nhìn từng bài và quyết định đó là dạng gì, đúng như những gì xảy ra trong bài thi tổng hợp hoặc ở môn học sau.

2. Nghiên cứu lớp học năm 2015 cho thấy gì

Trong thí nghiệm đó, 126 học sinh lớp bảy làm cùng các bài luyện tập trong ba tháng. Khác biệt duy nhất là cách sắp xếp: một số kỹ năng được luyện theo khối thông thường, số khác theo thứ tự xen kẽ. Giai đoạn luyện tập kết thúc bằng một buổi ôn, sau đó học sinh làm bài kiểm tra bất ngờ sau 1 ngày hoặc 30 ngày.

Luyện xen kẽ cho điểm cao hơn ở cả hai bài kiểm tra. Kích thước hiệu ứng được báo cáo là 0,42 cho bài kiểm tra sau một ngày và 0,79 cho bài sau 30 ngày. Khoảng cách lớn hơn sau một tháng, cho thấy luyện xen kẽ quan trọng nhất đối với những gì bạn còn nhớ khi kỳ thi thật sự đến.

3. Một thử nghiệm lớn hơn cho thấy gì

Nghiên cứu năm 2020 của Rohrer, Dedrick, Hartwig và Cheung kiểm tra ý tưởng này ở quy mô lớn hơn nhiều. Đây là thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên theo cụm, được đăng ký trước, với 54 lớp toán lớp bảy. Trong bốn tháng, các lớp định kỳ làm bài tập xen kẽ hoặc theo khối, sau đó cả hai nhóm cùng làm một bài ôn xen kẽ giống nhau.

Một tháng sau, học sinh làm bài kiểm tra bất ngờ. Nhóm xen kẽ đạt 61 phần trăm và nhóm theo khối đạt 38 phần trăm, chênh lệch 23 điểm phần trăm, với kích thước hiệu ứng 0,83. Giáo viên triển khai mà không được tập huấn đặc biệt, và trong khảo sát ẩn danh hoàn thành trước khi biết kết quả, họ bày tỏ ủng hộ luyện xen kẽ. Các tác giả vẫn lưu ý vẫn còn những hạn chế quan trọng, nên đây là bằng chứng mạnh chứ không phải lời kết luận cuối cùng.

4. Vì sao sách giáo khoa của bạn có lẽ không làm vậy

Chính nhóm nghiên cứu này đã đếm xem sách giáo khoa thực sự trộn bài bao nhiêu lần. Trong một bài báo năm 2020, họ xem xét 13.505 bài luyện tập trong sáu sách toán tiêu biểu và thấy chỉ 9,7 phần trăm là xen kẽ. Con số đó tương đương khoảng một hoặc hai bài xen kẽ mỗi ngày học.

Vì vậy nếu bạn chỉ làm các bộ bài theo khối được giao, nhiều khả năng bạn nhận được rất ít loại luyện tập mà các thử nghiệm này thấy hiệu quả nhất. Cách khắc phục là việc bạn có thể tự làm.

5. Vì sao lúc làm lại thấy tệ hơn

Luyện xen kẽ khó hơn ngay tại thời điểm làm. Bạn sẽ làm sai nhiều bài hơn khi luyện, vì giờ bạn phải đưa ra quyết định mà trước đây bạn bỏ qua. Điều đó có thể khiến luyện theo khối có vẻ hiệu quả hơn. Các thử nghiệm trên đo việc học bằng những bài kiểm tra bất ngờ về sau, và chính ở đó luyện xen kẽ vượt lên. Một buổi luyện tập vất vả không phải dấu hiệu phương pháp thất bại.

6. Cách xen kẽ bài tập về nhà của bạn

1. Làm xong các bài được giao trước nếu giáo viên chấm đúng như đã giao.
2. Lập một bộ bài ôn hỗn hợp. Lấy hai hoặc ba bài từ mỗi phần hay chương gần đây, rồi xáo trộn để không có hai bài cạnh nhau dùng cùng phương pháp.
3. Gọi tên dạng bài trước khi giải. Viết một nhãn một từ như "hệ số góc", "hệ phương trình" hoặc "phần trăm" cạnh mỗi bài. Chọn chiến lược chính là kỹ năng mà luyện xen kẽ rèn luyện.
4. Kiểm tra đáp án sau khi làm cả bộ, không phải sau từng bài, để bạn không dùng đáp án đoán xem mỗi phần muốn dùng phương pháp nào.
5. Tiếp tục trộn cả tài liệu cũ. Một dạng bài từ một tháng trước cũng thuộc về bộ bài hôm nay. Điều đó còn giúp giãn việc ôn từng kỹ năng ra nhiều ngày.

Cách này hiệu quả nhất với các môn có bài trông giống nhau nhưng cần phương pháp khác nhau, như toán, vật lý và hóa học. Các nghiên cứu ở đây đều về toán, vì vậy hãy coi các môn khác là sự mở rộng hợp lý chứ không phải kết quả đã được kiểm chứng.

7. Khác với việc trộn ví dụ và bài tập thế nào

Có thể bạn từng thấy lời khuyên xen kẽ giữa đọc một ví dụ có lời giải và tự giải một bài. Đó là ý tưởng khác. Nó trộn cách bạn luyện (nghiên cứu một lời giải so với tự tạo ra lời giải). Còn luyện xen kẽ, như được kiểm tra trong các nghiên cứu này, trộn thứ bạn luyện: các dạng bài khác nhau trong cùng một bộ.

8. Điểm chính cần nhớ

• Luyện xen kẽ trộn các dạng bài khác nhau để các bài liên tiếp cần chiến lược khác nhau.
• Trong nghiên cứu lớp học năm 2015 với 126 học sinh lớp bảy, luyện xen kẽ vượt luyện theo khối, với lợi thế lớn hơn sau 30 ngày.
• Thử nghiệm năm 2020 với 54 lớp cho thấy học sinh luyện xen kẽ đạt 61 phần trăm so với 38 phần trăm trong bài kiểm tra bất ngờ một tháng sau.
• Chỉ 9,7 phần trăm bài trong sáu sách toán tiêu biểu là xen kẽ, nên bạn thường phải tự lập bộ bài hỗn hợp.
• Gắn nhãn dạng cho từng bài trước khi giải, và chấp nhận rằng luyện tập sẽ thấy khó hơn ngay cả khi kết quả kiểm tra sau đó tốt lên.