Nawyki nauki poza fiszkami: przykłady rozwiązane i pytania

Powtarzanie rozłożone w czasie i aktywne przypominanie dostają najwięcej uwagi w poradach dotyczących nauki i słusznie, ale przewodnik praktyczny opublikowany przez Institute of Education Sciences (IES), czyli ramię badawcze Departamentu Edukacji USA, wymienia kilka innych zaleceń popartych dowodami, które dostają znacznie mniej uwagi. Dwa z nich łatwo włączyć do pracy domowej lub przygotowań do egzaminu: przeplatanie rozwiązanych przykładów z zadaniami ćwiczeniowymi oraz zadawanie głębokich pytań wyjaśniających zamiast samych powierzchownych.

1. Czym naprawdę jest przewodnik praktyczny

Przewodnik „Organizing Instruction and Study to Improve Student Learning” napisał siedmioosobowy panel kognitywistów i badaczy edukacji dla National Center for Education Research przy IES, a każde zalecenie ma wyraźną ocenę dowodów: mocne, umiarkowane lub niskie, zależnie od tego, ile ma poparcia eksperymentalnego. To inny rodzaj źródła niż pojedyncze badanie czy streszczenie na blogu: to synteza dużego zbioru opublikowanych badań, przejrzana i oceniona przez ekspertów z dziedziny specjalnie z myślą o praktycznym użyciu w klasie i w samodzielnej nauce.

2. Nawyk pierwszy: przeplataj rozwiązane przykłady z zadaniami, które rozwiązujesz sam

Drugie zalecenie przewodnika brzmi: „Niech uczniowie na przemian czytają już rozwiązane zadania i próbują samodzielnie rozwiązywać problemy”. Nazywa się to przeplataniem (interleaving), a przewodnik praktyczny ocenia, że ma ono umiarkowane poparcie dowodami.

Konkretny mechanizm ma znaczenie. Zamiast czytać pięć rozwiązanych przykładów z rzędu, a potem próbować pięciu zadań z rzędu (typowa struktura podręczników), robisz na przemian: czytasz jeden rozwiązany przykład, od razu sam próbujesz podobnego zadania, potem czytasz kolejny rozwiązany przykład, potem próbujesz kolejnego zadania i tak dalej. Przewodnik zwraca też uwagę na dostosowywanie tej proporcji w czasie: „W miarę jak uczniowie zdobywają większą wiedzę, zmniejszaj liczbę podawanych rozwiązanych przykładów i zwiększaj liczbę problemów, które uczniowie rozwiązują samodzielnie”. Innymi słowy, przeplatanie nie jest stałym podziałem 50/50 na zawsze; powinno przesuwać się w stronę większej samodzielności w rozwiązywaniu zadań w miarę, jak czujesz się pewniej w materiale.

To inny rodzaj mieszania niż częściej omawiane „przeplatane zadania ćwiczeniowe” (zmiana między różnymi typami zadań w obrębie jednego zestawu ćwiczeń). Wersja z przewodnika dotyczy konkretnie przeplatania oglądania rozwiązywanego zadania i samodzielnej pracy, co chroni przed biernym przeglądaniem stosu przykładów bez zaangażowania oraz przed utknięciem i frustracją przy nieznanych zadaniach bez wzoru, do którego można się odwołać.

3. Nawyk drugi: zadawaj głębokie pytania wyjaśniające

Siódme i ostatnie zalecenie przewodnika ma ocenę „mocne”, czyli najwyższą kategorię dowodów: „Stosuj bodźce instruktażowe, które zachęcają uczniów do formułowania i odpowiadania na pytania »głębokiego poziomu« dotyczące materiału z kursu”. Przewodnik wyjaśnia, że takie pytania „pozwalają uczniom odpowiadać wyjaśnieniami i wspierają głębokie zrozumienie nauczanego materiału”, odróżniając je od płytkich pytań o przypominanie faktów (co się stało, kiedy lub kto).

Głębokie pytanie wyjaśniające pyta dlaczego lub jak, a nie tylko co. W temacie z historii płytkie pytanie brzmi: „W którym roku zaszło to wydarzenie?”. Głębokie pytanie brzmi: „Dlaczego to wydarzenie zaszło wtedy, kiedy zaszło, i co musiałoby być inaczej, żeby do niego nie doszło?”. W temacie naukowym płytkie pytanie brzmi: „Jaki jest wzór?”. Głębokie pytanie brzmi: „Dlaczego ten wzór działa i co by się zepsuło, gdyby usunąć jedną jego część?”.

Przewodnik zauważa, że to zalecenie działa najlepiej, gdy masz już pewne podstawy faktograficzne i pojęciowe z danego tematu; zadawanie sobie pytań „dlaczego” o materiał, którego podstaw jeszcze nie znasz, jest mniej owocne niż zadawanie ich, gdy masz już podstawowe fakty i jesteś gotów je połączyć.

4. Jak te dwa nawyki do siebie pasują

Stosowane razem, te dwa nawyki tworzą naturalną sekwencję w obrębie jednej sesji nauki. Zacznij od przeczytania rozwiązanego przykładu (pierwszy krok przeplatania). Zanim przejdziesz do następnego rozwiązanego przykładu, zatrzymaj się i zadaj o nim głębokie pytanie: dlaczego ten konkretny krok był następny i co by się stało, gdyby liczby lub warunki były inne? Następnie sam spróbuj podobnego zadania, traktując rozwiązany przykład jako punkt odniesienia, a nie pełny klucz odpowiedzi. To łączy korzyść z umiarkowanym poparciem dowodami, jaką daje przeplatanie (naprzemienność wiedzy i praktyki), z korzyścią z mocnym poparciem dowodami, jaką dają głębokie pytania (łączenie pojedynczych kroków ze stojącym za nimi rozumowaniem), zamiast traktować je jako dwie niepowiązane techniki.

5. Prosty sposób, by zacząć stosować oba w tym tygodniu

• Wybierz temat, który aktualnie studiujesz na podstawie rozwiązanych przykładów (rozdział podręcznika, zestaw rozwiązanych zadań, samouczek).
• Przeplataj zamiast grupować: przeczytaj jeden rozwiązany przykład, od razu spróbuj podobnego zadania bez zaglądania do rozwiązania, potem przejdź do następnego rozwiązanego przykładu.
• Po każdym rozwiązanym przykładzie zapisz jedno pytanie „dlaczego” o niejasny krok i spróbuj na nie odpowiedzieć, zanim ruszysz dalej.
• W miarę jak czujesz się pewniej w temacie, zmień proporcję: czytaj mniej rozwiązanych przykładów i próbuj więcej zadań samodzielnie, zgodnie z zaleceniem samego przewodnika.
• Trzymaj swoje głębokie pytania przy konkretnym kroku lub decyzji, a nie przy całym temacie; „dlaczego wybrano tę metodę zamiast innej” jest przydatniejsze niż ogólne „dlaczego to działa”.

6. Najważniejsze wnioski

• Przeplatanie rozwiązanych przykładów z własnymi zadaniami ćwiczeniowymi (przeczytaj jeden, potem rozwiąż jedno, zamiast grupować każdy typ) ma według federalnego przewodnika praktycznego o edukacji umiarkowane poparcie dowodami.
• W miarę zdobywania wiedzy w danym temacie przewodnik zaleca przesuwanie proporcji w stronę większej samodzielności i mniejszej liczby rozwiązanych przykładów.
• Zadawanie głębokich pytań wyjaśniających „dlaczego” i „jak”, zamiast płytkich pytań o przypominanie faktów, to zalecenie przewodnika z najmocniejszym poparciem dowodami.
• Głębokie pytania działają najlepiej, gdy masz już podstawowe fakty i pojęcia do połączenia, a nie jako zamiennik wcześniejszej nauki podstaw.
• Połączenie obu, przeplatanie rozwiązanych przykładów z własnymi próbami i zatrzymywanie się po każdym przykładzie, by zapytać „dlaczego”, buduje jedną rutynę nauki z dwóch osobno udokumentowanych nawyków.