Thói quen học ngoài thẻ ghi nhớ: Bài mẫu, câu hỏi sâu

Lặp lại ngắt quãng và nhớ lại chủ động nhận được phần lớn sự chú ý trong các lời khuyên học tập, và điều đó có lý do chính đáng, nhưng một hướng dẫn thực hành do Viện Khoa học Giáo dục (Institute of Education Sciences, IES), nhánh nghiên cứu của Bộ Giáo dục Hoa Kỳ, công bố còn liệt kê nhiều khuyến nghị khác có bằng chứng mà ít được chú ý hơn hẳn. Hai trong số đó dễ đưa vào bài tập về nhà hoặc ôn thi thường xuyên: xen kẽ bài giải mẫu với bài tập luyện, và đặt câu hỏi giải thích chiều sâu thay vì chỉ câu hỏi bề mặt.

1. Hướng dẫn thực hành thực chất là gì

Hướng dẫn "Organizing Instruction and Study to Improve Student Learning" được một hội đồng bảy người gồm các nhà khoa học nhận thức và nhà nghiên cứu giáo dục viết cho Trung tâm Nghiên cứu Giáo dục Quốc gia (National Center for Education Research) của IES, và mỗi khuyến nghị trong đó đều có xếp hạng bằng chứng rõ ràng là mạnh, trung bình hoặc thấp tùy theo mức hỗ trợ thực nghiệm. Đây là loại nguồn khác với một nghiên cứu đơn lẻ hay bản tóm tắt trên blog: nó là bản tổng hợp một khối lượng lớn nghiên cứu đã công bố, được các chuyên gia trong lĩnh vực rà soát và xếp hạng riêng cho việc dùng thực tế trong lớp học và tự học.

2. Thói quen thứ nhất: xen kẽ bài giải mẫu với bài tập bạn tự giải

Khuyến nghị thứ hai của hướng dẫn nêu: "Cho học sinh luân phiên giữa đọc các lời giải đã làm sẵn và cố gắng tự giải bài." Điều này gọi là xen kẽ (interleaving), và hướng dẫn thực hành xếp bằng chứng đằng sau nó ở mức trung bình.

Cơ chế cụ thể ở đây rất quan trọng. Thay vì đọc năm bài giải mẫu liên tiếp rồi thử năm bài liên tiếp (cấu trúc sách giáo khoa thông thường), bạn luân phiên: đọc một bài giải mẫu, ngay lập tức tự thử một bài tương tự, rồi đọc bài giải mẫu khác, rồi thử bài khác, và cứ thế. Hướng dẫn cũng nhấn mạnh việc điều chỉnh tỷ lệ này theo thời gian: "Khi học sinh phát triển chuyên môn lớn hơn, hãy giảm số bài giải mẫu được cung cấp và tăng số bài mà học sinh tự giải độc lập." Nói cách khác, xen kẽ không phải là chia 50/50 cố định mãi mãi; nó nên chuyển dần sang tự giải bài độc lập nhiều hơn khi bạn thoải mái hơn với tài liệu.

Đây là một kiểu trộn khác với "bài tập luyện xen kẽ" được bàn nhiều hơn (luân phiên giữa các dạng bài khác nhau trong một bộ bài luyện). Kiểu xen kẽ của hướng dẫn này đặc biệt là luân phiên giữa xem một lời giải được thực hiện và tự làm, giúp bạn không đọc thụ động một chồng ví dụ mà không tham gia, hoặc bị kẹt và bực bội trước những bài lạ mà không có mẫu để tham chiếu.

3. Thói quen thứ hai: đặt câu hỏi giải thích chiều sâu

Khuyến nghị thứ bảy và cuối cùng của hướng dẫn được xếp hạng "Mạnh", nhóm bằng chứng cao nhất: "Sử dụng các gợi ý giảng dạy khuyến khích học sinh đặt và trả lời các câu hỏi 'mức sâu' về tài liệu môn học." Hướng dẫn giải thích rằng những câu hỏi này "giúp học sinh trả lời bằng lời giải thích và hỗ trợ hiểu sâu tài liệu được dạy", phân biệt chúng với các câu hỏi nhớ lại sự kiện nông (chuyện gì đã xảy ra, khi nào hay ai).

Một câu hỏi giải thích chiều sâu hỏi tại sao hoặc như thế nào, chứ không chỉ cái gì. Với một chủ đề lịch sử, câu hỏi nông là "Sự kiện xảy ra vào năm nào?" Câu hỏi sâu là "Tại sao sự kiện này xảy ra đúng lúc đó, và cái gì phải khác đi để nó không xảy ra?" Với một chủ đề khoa học, câu hỏi nông là "Công thức là gì?" Câu hỏi sâu là "Tại sao công thức này hoạt động, và điều gì sẽ hỏng nếu bỏ đi một phần của nó?"

Hướng dẫn lưu ý khuyến nghị này hiệu quả nhất khi bạn đã có sẵn một nền tảng sự kiện và khái niệm cơ bản về chủ đề; tự hỏi "tại sao" về tài liệu mà bạn chưa học những điều cơ bản ít hiệu quả hơn so với hỏi khi các sự kiện nền tảng đã vững và bạn sẵn sàng kết nối chúng.

4. Hai thói quen này kết hợp với nhau thế nào

Dùng cùng nhau, hai thói quen này tạo thành một tiến trình tự nhiên trong một buổi học. Bắt đầu bằng đọc một bài giải mẫu (bước một của xen kẽ). Trước khi sang bài giải mẫu tiếp theo, dừng lại và đặt một câu hỏi sâu về nó: vì sao bước cụ thể này đến sau, và điều gì xảy ra nếu các con số hoặc điều kiện khác đi? Rồi tự thử một bài tương tự, dùng bài giải mẫu làm tham chiếu chứ không phải đáp án đầy đủ. Cách này kết hợp lợi ích xen kẽ có bằng chứng mức trung bình (luân phiên giữa đầu vào và luyện tập) với lợi ích đặt câu hỏi sâu có bằng chứng mạnh (nối từng bước riêng lẻ với lập luận bên dưới), thay vì xem chúng là hai kỹ thuật không liên quan.

5. Cách đơn giản để bắt đầu dùng cả hai trong tuần này

• Chọn một chủ đề bạn đang học từ các bài giải mẫu (một chương sách giáo khoa, một bộ bài đã giải, một bài hướng dẫn).
• Luân phiên thay vì gộp lô: đọc một bài giải mẫu, rồi ngay lập tức thử một bài tương tự mà không nhìn lời giải, rồi sang bài giải mẫu tiếp theo.
• Sau mỗi bài giải mẫu, viết ra một câu hỏi "tại sao" về một bước chưa rõ ràng, và cố trả lời trước khi tiếp tục.
• Khi bạn thoải mái hơn với chủ đề, hãy đổi tỷ lệ: đọc ít bài giải mẫu hơn và tự thử nhiều bài hơn, theo đúng khuyến nghị của hướng dẫn.
• Giữ các câu hỏi sâu của bạn cụ thể cho một bước hoặc một quyết định, không phải cả chủ đề; "vì sao họ chọn phương pháp này thay vì phương pháp khác" hữu ích hơn "vì sao điều này hiệu quả" chung chung.

6. Điểm chính

• Xen kẽ bài giải mẫu với bài tập luyện của chính bạn (đọc một, rồi giải một, thay vì gộp từng loại) có bằng chứng mức trung bình theo một hướng dẫn thực hành giáo dục của liên bang.
• Khi bạn tích lũy chuyên môn về một chủ đề, hướng dẫn khuyến nghị chuyển tỷ lệ sang tự giải bài độc lập nhiều hơn và ít bài giải mẫu hơn.
• Đặt câu hỏi giải thích chiều sâu "tại sao" và "như thế nào", thay vì câu hỏi nhớ lại sự kiện nông, là khuyến nghị có bằng chứng mạnh nhất của hướng dẫn.
• Đặt câu hỏi sâu hiệu quả nhất khi các sự kiện và khái niệm cơ bản đã có sẵn để kết nối, không phải để thay cho việc học những điều cơ bản trước.
• Kết hợp cả hai, tức xen kẽ bài giải mẫu với nỗ lực của bạn và dừng lại hỏi "tại sao" sau mỗi ví dụ, xây dựng một quy trình học từ hai thói quen đều có bằng chứng riêng.